Rusya İlk Defa Boğazlar’dan Ne Zaman Geçti? Osmanlı-Rus Mücadelesinin Başlangıç Noktası
Bir sabah İstanbul Boğazı kıyısında yürürken insanın aklına şu soru gelebilir: Bu suların üzerinden kimler geçti, hangi devletler bu dar geçidi kontrol etmek için yüzyıllarca mücadele etti? Bugün vapurların sakin şekilde ilerlediği, kıyılarında insanların çay içtiği Boğazlar aslında dünya tarihinin en büyük güç mücadelelerinden birine sahne oldu.
Belki bir öğrenci tarih kitabını karıştırırken, belki emekli olmuş bir insan geçmiş savaşları düşünürken ya da günlük hayatın telaşı içinde bir vatandaş haberlerde Rusya ve Türkiye ilişkilerini takip ederken aynı noktaya takılabilir: Rusya ilk defa boğazlar’dan ne zaman geçti?
Bu sorunun cevabı sadece bir geminin İstanbul Boğazı’ndan geçiş tarihini öğrenmek değildir. Asıl mesele, Rusya’nın Karadeniz’den Akdeniz’e açılma arzusunun, Osmanlı İmparatorluğu’nun egemenlik mücadelesinin ve günümüzde hâlâ devam eden jeopolitik dengelerin başlangıcını anlamaktır.
Rusya’nın Boğazlara Olan Tarihi İlgisinin Kökenleri
Rusya’nın Boğazlar üzerindeki ilgisi, aslında coğrafyanın zorunlu kıldığı bir stratejik hedefle başladı. Rusya geniş topraklara sahip olmasına rağmen sıcak denizlere ulaşmak konusunda tarih boyunca ciddi sorunlar yaşadı.
Karadeniz’e hâkim olmak, Rusya açısından yalnızca ekonomik değil aynı zamanda askerî bir hedefti. Çünkü Karadeniz’in güney çıkışı olan İstanbul ve Çanakkale Boğazları kontrol edilmeden Rusya’nın Akdeniz’e ulaşması mümkün değildi.
Rusya ilk defa boğazlar’dan ne zaman geçti? sorusunun cevabı genellikle 18. yüzyıl sonlarıyla ilişkilendirilir. Rusya’nın Osmanlı topraklarına yönelik deniz hareketleri özellikle 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında önemli bir dönüm noktasına ulaştı.
Bu dönemde Rus donanması ilk kez Karadeniz dışına çıkarak Osmanlı deniz gücüne karşı operasyonlar gerçekleştirdi.
İlk Büyük Rus Deniz Hareketi: 1770 Çeşme Seferi
Rusya’nın Boğazlar bölgesine yönelik ilk ciddi deniz girişimi, 1770 yılında gerçekleşen Rus donanmasının Akdeniz seferidir.
Rus donanması Baltık Denizi’nden çıkarak uzun bir yolculuk sonunda Akdeniz’e ulaştı. Bu sefer sırasında Rus kuvvetleri Osmanlı donanmasını Çeşme Limanı’nda büyük bir yenilgiye uğrattı.
Her ne kadar Rus donanması İstanbul Boğazı’nı tamamen kontrol altına alamasa da bu olay Osmanlı için büyük bir uyarı oldu. Çünkü ilk defa kuzeyden gelen Rus deniz gücü, Osmanlı’nın geleneksel hâkimiyet alanına doğrudan ulaşmıştı.
Bu olayın tarihsel önemi birkaç noktada toplanabilir:
Rusya artık sadece kara gücüyle değil, deniz gücüyle de Osmanlı’yı tehdit edebiliyordu.
Osmanlı’nın Karadeniz ve Akdeniz güvenliği sorgulanmaya başladı.
Avrupa devletleri Rusya’nın güneye doğru genişleme politikasını daha yakından takip etmeye başladı.
Peki bir devletin yüzlerce yıl boyunca ulaşmak istediği bir deniz yoluna yaklaşması, sadece askerî başarılarla mı açıklanabilir?
İstanbul Boğazı’ndan İlk Rus Geçişi Meselesi
“Rusya ilk defa Boğazlar’dan geçti” ifadesi iki farklı şekilde yorumlanabilir.
Birinci yorum, Rus savaş gemilerinin Boğazlar üzerinden fiziksel olarak geçmesini ifade eder.
İkinci yorum ise Rusya’nın Boğazlar üzerinde siyasi ve askerî baskı kurmaya başlamasını anlatır.
Tarihçiler genellikle Rus savaş gemilerinin İstanbul Boğazı’na yönelik ilk ciddi girişimlerini 1770’li yıllardaki Osmanlı-Rus çatışmalarıyla ilişkilendirir. Ancak Boğazlardan düzenli geçiş hakkı elde etmeleri çok daha sonraki dönemlerde gerçekleşmiştir.
Rusya’nın Boğazlar üzerinde hukuki bir avantaj elde etmesinin başlangıcı ise 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’dır.
Küçük Kaynarca Antlaşması, Rusya’ya Karadeniz’de önemli kazanımlar sağladı. Rus ticaret gemilerine Osmanlı Boğazları üzerinden geçiş imkânı tanındı.
Kaynak:
Küçük Kaynarca Antlaşması hakkında akademik değerlendirme:
Bu anlaşma aslında sadece bir savaşın sonucu değildi. Aynı zamanda Osmanlı-Rus ilişkilerinde yeni bir dönemin başlangıcıydı.
Bir antlaşmanın birkaç maddesi, yüzyıllar sürecek diplomatik mücadelelerin temelini oluşturabilir miydi?
19. Yüzyılda Rusya’nın Boğaz Politikası
yüzyıla gelindiğinde Rusya’nın hedefleri daha açık hâle geldi. Rus yönetimi için Boğazlar artık yalnızca ticaret yolu değil, küresel güç olmanın anahtarıydı.
Çünkü:
Karadeniz Rusya’nın ekonomik merkezlerinden biri hâline geliyordu.
Akdeniz’e çıkış, Rus donanmasına büyük stratejik avantaj sağlayacaktı.
İstanbul’un kontrolü, Osmanlı İmparatorluğu’nun geleceğini belirleyebilecek kadar önemliydi.
Bu nedenle Rusya ile Osmanlı arasında 1806-1812, 1828-1829 ve 1853-1856 yıllarında büyük savaşlar yaşandı.
Özellikle 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında imzalanan Edirne Antlaşması, Rusya’nın Balkanlar ve Karadeniz üzerindeki etkisini artırdı.
Boğazlar Sorunu ve Uluslararası Dengeler
Boğazlar meselesi zamanla sadece Osmanlı ve Rusya arasında kalan bir konu olmaktan çıktı.
İngiltere ve Fransa gibi Avrupa devletleri de Rusya’nın Akdeniz’e inmesini kendi çıkarları açısından tehdit olarak gördü.
Bu durum 1853-1856 Kırım Savaşı’nın temel nedenlerinden biri oldu.
Kırım Savaşı sırasında Osmanlı Devleti, İngiltere ve Fransa ile birlikte Rusya’ya karşı savaştı.
Savaşın sonunda imzalanan Paris Antlaşması ile Karadeniz tarafsız hâle getirildi ve Rusya’nın bölgedeki askerî etkisi sınırlandırıldı.
Kaynak:
Kırım Savaşı ve Paris Antlaşması:
Ancak tarih gösterdi ki, Boğazlar üzerindeki rekabet hiçbir zaman tamamen sona ermedi.
20. Yüzyılda Montrö ve Yeni Boğaz Düzeni
Birinci Dünya Savaşı sonrasında Boğazlar meselesi yeniden uluslararası gündemin merkezine geldi.
1923 Lozan Antlaşması ile Boğazların statüsü belirlenmeye çalışıldı. Ancak Türkiye’nin egemenlik hakları açısından daha kapsamlı düzenleme 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile yapıldı.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye’ye Boğazlar üzerinde önemli kontrol yetkileri verdi.
Sözleşme:
Ticaret gemilerinin geçiş özgürlüğünü düzenledi.
Savaş gemilerinin geçişine sınırlamalar getirdi.
Karadeniz’e kıyısı olan devletlerle olmayan devletler arasında farklı kurallar oluşturdu.
Kaynak:
Montrö Boğazlar Sözleşmesi metni:
Bugün Rusya’nın Karadeniz filosu, Ukrayna Savaşı, NATO’nun bölgedeki varlığı ve enerji yolları tartışılırken Montrö hâlâ uluslararası diplomasinin merkezindeki belgelerden biridir.
Bir sözleşmenin 1936 yılında hazırlanıp günümüzde hâlâ dünya siyasetini etkilemesi sizce tarihin ne kadar uzun gölgeler oluşturabildiğini göstermiyor mu?
Günümüzde Rusya ve Boğazlar Tartışması
Günümüzde “Rusya Boğazlardan geçebilir mi?” sorusu geçmişteki kadar askerî bir işgal tartışması şeklinde değil, uluslararası hukuk ve güvenlik dengeleri üzerinden ele alınmaktadır.
Özellikle:
Karadeniz güvenliği,
Rusya-Ukrayna savaşı,
NATO-Rusya ilişkileri,
Enerji taşımacılığı,
Deniz ticaret yolları
Boğazların önemini artırmaktadır.
İstanbul ve Çanakkale Boğazları bugün yalnızca Türkiye’nin değil, küresel ekonominin de kritik noktalarıdır.
Dünya deniz ticaretinde dar geçitlerin önemi düşünüldüğünde, Boğazların stratejik değeri daha iyi anlaşılır.
Rusya’nın Boğazlara Bakışı: Tarihsel Bir Süreklilik
Rusya’nın Boğazlara ilgisi birkaç yüzyıllık bir devlet politikasıdır.
Çarlık Rusyası dönemindeki “sıcak denizlere inme” hedefi, Sovyet döneminde farklı biçimler almış, günümüzde ise Karadeniz güvenliği ve bölgesel nüfuz tartışmalarıyla devam etmiştir.
Bu nedenle Rusya ilk defa boğazlar’dan ne zaman geçti? sorusunun arkasında aslında daha büyük bir soru vardır:
Bir devletin coğrafi sınırları, onun dış politikasını ne kadar belirler?
Sonuç: Bir Geçişten Daha Fazlası
Rusya’nın Boğazlar macerası tek bir tarihle açıklanabilecek kadar basit değildir.
Eğer fiziksel askerî hareket açısından bakarsak, 18. yüzyıldaki Rus deniz seferleri başlangıç noktası kabul edilir. Eğer hukuki ve siyasi açıdan bakarsak, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması Rusya’nın Boğazlar üzerindeki etkisini artırdığı en önemli dönüm noktalarından biridir.
Bugün Boğazlardan geçen her gemi, aslında yüzyıllar boyunca süren diplomatik mücadelelerin izlerini taşır.
İstanbul Boğazı yalnızca iki kıtayı ayıran bir su yolu değildir. Aynı zamanda imparatorlukların yükselişini, savaşların nedenlerini ve devletlerin geleceğe yönelik hesaplarını anlatan canlı bir tarih koridorudur.
Belki de Boğazlara bakarken sorulması gereken en önemli soru şudur: Geçmişte uğruna savaş verilen bu dar su yolu, gelecekte hangi büyük güç mücadelelerinin merkezinde yer alacak?